द्वन्द्वग्रस्त विश्व र मानवीय चेतनाको सङ्कट
तोमनाथ उप्रेती
समकालीन विश्वलाई हेर्दा मेरो मनमा एउटा गम्भीर प्रश्न उठ्छ—मानिसले विज्ञानको विकास गर्यो, प्रकृतिका रहस्य पत्ता लगायो, अन्तरिक्षसम्म आफ्नो पहुँच विस्तार गर्यो र कृत्रिम बुद्धिमत्तामार्फत ज्ञान तथा उत्पादनका नयाँ सम्भावना सिर्जना गर्यो। तर किन त्यही मानिस युद्ध, हिंसा, घृणा, प्रतिशोध र विनाशको मानसिकताबाट मुक्त हुन सकेन? किन सभ्यताको विकाससँगै मानवीय संवेदना समान गतिमा विकसित हुन सकेन? किन प्रविधिले मानिसलाई नजिक ल्याउँदा पनि चेतनाले मानिसलाई मानिससँग टाढा बनाइरहेको छ? यी प्रश्न केवल राजनीतिक वा आर्थिक प्रश्न होइनन्। यी मानव अस्तित्व, नैतिकता र सभ्यताको भविष्यसँग सम्बन्धित दार्शनिक प्रश्न हुन्।
मलाई लाग्छ, आधुनिक विश्वको सबैभन्दा ठूलो विरोधाभास यही हो—मानिसले बाह्य संसारमाथि आफ्नो नियन्त्रण विस्तार गरेको छ, तर आफ्नै अन्तर्मनमाथिको नियन्त्रण अझै सुनिश्चित गर्न सकेको छैन। उसले समुद्रको गहिराइ नापेको छ, अन्तरिक्षको दूरी मापन गरेको छ र सूचनाको प्रवाहलाई क्षणभरमै विश्वव्यापी बनाएको छ। तर आफ्नै अहङ्कार, लोभ, भय, ईर्ष्या र प्रतिशोधको गहिराइ बुझ्न सकेको छैन। यही आन्तरिक अपरिपक्वता व्यक्तिगत जीवनदेखि राष्ट्रिय राजनीति र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धसम्म विभिन्न रूपमा अभिव्यक्त भइरहेको छ।
आज युरोपमा जारी रुस–युक्रेन युद्धले यस विरोधाभासलाई अझ स्पष्ट बनाएको छ। दुई विश्वयुद्धको भयावह अनुभवबाट पाठ सिकेको युरोपले शान्ति, लोकतन्त्र, मानव अधिकार र क्षेत्रीय सहकार्यका संस्थागत आधार निर्माण गरेको थियो। युरोपेली एकीकरणको मूल उद्देश्य नै आर्थिक अन्तरनिर्भरता र राजनीतिक सहकार्यका माध्यमबाट युद्धको सम्भावना घटाउनु थियो। तर युद्धको पुनरावृत्तिले संस्थागत विकास मात्र शान्तिको पर्याप्त आधार होइन भन्ने देखाएको छ। शक्ति सन्तुलन, राष्ट्रिय सुरक्षा, भूराजनीतिक स्वार्थ, ऐतिहासिक विवाद र पारस्परिक अविश्वासले शान्ति व्यवस्थालाई कमजोर बनाउन सक्छन्।
युद्धलाई दुई राष्ट्रबीचको सैन्य प्रतिस्पर्धाका रूपमा मात्र बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। यसको वास्तविक प्रभाव मानिसको दैनिक जीवनमा देखिन्छ। कुनै आमाले आफ्नो सन्तान गुमाउँदा, कुनै बालकले विद्यालय छोड्नुपर्दा, कुनै परिवारले आफ्नो घर र जन्मभूमि त्याग्नुपर्दा तथा कुनै वृद्धले जीवनभरको सम्पत्ति गुमाउँदा युद्धको वास्तविक अर्थ प्रकट हुन्छ। युद्धको मूल्य केवल क्षतिग्रस्त भवन, नष्ट भएका पूर्वाधार र सैन्य सामग्रीबाट मापन गर्न सकिँदैन। त्यसले भत्काएको मानवीय सम्बन्ध, मानसिक सुरक्षा, सामाजिक विश्वास र पुस्तौँसम्म रहने मनोवैज्ञानिक आघात पनि यसको मूल्य हुन्।
त्यसैले म सोच्न बाध्य हुन्छु—के कुनै राजनीतिक विजय मानिसको जीवनभन्दा ठूलो हुन सक्छ? के कुनै सामरिक उपलब्धिले हजारौँ निर्दोष नागरिकको पीडालाई न्यायोचित ठहर गर्न सक्छ? के राष्ट्रिय गौरवको नाममा मानवीय गरिमालाई गौण बनाउन मिल्छ? राष्ट्रिय सार्वभौमिकता र सुरक्षाको महत्त्व अस्वीकार गर्न सकिँदैन। प्रत्येक राष्ट्रलाई आफ्नो अस्तित्व र स्वतन्त्रताको रक्षा गर्ने अधिकार हुन्छ। तर त्यस अधिकारको प्रयोग अन्तर्राष्ट्रिय कानुन, मानवीय दायित्व र विवेकपूर्ण निर्णयको सीमाभित्र हुनुपर्छ। आक्रमण र आत्मरक्षाबीचको कानुनी तथा नैतिक भिन्नता स्पष्ट राख्दै शान्तिको पक्षमा उभिनु आवश्यक छ।
द्वन्द्वको उत्पत्तिलाई मानवीय स्वभावको नकारात्मक पक्षसँग मात्र जोडेर व्याख्या गर्न पनि मिल्दैन। अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा शक्ति प्रतिस्पर्धा, सुरक्षा दुविधा, सामरिक गठबन्धन, स्रोतसाधनमाथिको नियन्त्रण र ऐतिहासिक असुरक्षाले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। यथार्थवादी अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध सिद्धान्तले राष्ट्रहरूलाई आफ्नो राष्ट्रिय हित र सुरक्षाप्रति संवेदनशील राजनीतिक एकाइका रूपमा व्याख्या गर्छ। उदारवादी दृष्टिकोणले अन्तर्राष्ट्रिय संस्था, आर्थिक अन्तरनिर्भरता र सहकार्यलाई शान्तिका आधार मान्छ। रचनावादी दृष्टिकोणले पहिचान, धारणा, ऐतिहासिक स्मृति र पारस्परिक विश्वासले अन्तर्राष्ट्रिय व्यवहारलाई प्रभावित गर्ने तर्क प्रस्तुत गर्छ। यी दृष्टिकोणले द्वन्द्वको संरचनात्मक तथा वैचारिक पक्ष बुझ्न सहयोग गर्छन्।
तर यी सबै विश्लेषणका बीच एउटा नैतिक प्रश्न बाँकी रहन्छ—शक्ति प्राप्त गर्नु र शक्तिको विवेकपूर्ण प्रयोग गर्नु एउटै कुरा होइन। सामरिक सामर्थ्यले राष्ट्रलाई शक्तिशाली बनाउन सक्छ, तर नैतिक विवेकले मात्र त्यसलाई जिम्मेवार बनाउन सक्छ। यहीँबाट अध्यात्म र मानवीय मूल्यको सान्दर्भिकता सुरु हुन्छ।
मेरो बुझाइमा अध्यात्म कुनै कर्मकाण्ड, सम्प्रदाय वा धार्मिक पहिचानमा मात्र सीमित विषय होइन। यो मानिसले आफ्नै चेतना, इच्छा, व्यवहार र उत्तरदायित्वको परीक्षण गर्ने आत्मिक प्रक्रिया हो। मानिसले आफूलाई मात्र केन्द्रमा राखेर संसारलाई बुझ्दा प्रतिस्पर्धा, स्वार्थ र प्रभुत्वको भावना बलियो हुन सक्छ। तर आफूलाई व्यापक मानव समुदायको एउटा अंशका रूपमा बुझ्न थालेपछि सहअस्तित्व, करुणा र उत्तरदायित्वको चेतना विकसित हुन्छ। अध्यात्मको सामाजिक सार यही आत्मकेन्द्रित चेतनाबाट सामूहिक कल्याणमुखी चेतनातर्फको रूपान्तरण हो।
पूर्वीय दर्शनले यस सन्दर्भमा महत्त्वपूर्ण नैतिक आधार प्रदान गरेको छ। उपनिषद्को अद्वैत चिन्तनले सम्पूर्ण अस्तित्वबीचको अन्तर्सम्बन्धलाई महत्त्व दिन्छ। यसले मानिसलाई भिन्नताभित्र पनि एकत्वको सम्भावना खोज्न प्रेरित गर्छ। भगवद्गीताको निष्काम कर्मयोगले कर्तव्यपालनलाई लोभ, अहङ्कार र फलप्रतिको अत्यधिक आसक्तिबाट मुक्त गर्ने शिक्षा दिन्छ। बुद्ध दर्शनले करुणा, मैत्री, प्रज्ञा र मध्यम मार्गलाई दुःख निवारण तथा मानवीय रूपान्तरणका आधारका रूपमा प्रस्तुत गर्छ। जैन दर्शनको अहिंसाको सिद्धान्तले जीवनप्रतिको सम्मानलाई सर्वोच्च नैतिक मूल्यका रूपमा स्थापित गर्छ।
यी दर्शनलाई आधुनिक अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धसँग जोडेर हेर्दा एउटा महत्त्वपूर्ण निष्कर्ष प्राप्त हुन्छ—शान्ति केवल युद्ध नहुनु होइन; शान्ति मानिसको चेतना, व्यवहार, संस्था र सम्बन्धमा विकसित हुने नैतिक अवस्था पनि हो। निष्काम कर्मको अर्थ सार्वजनिक नेतृत्वमा निजी स्वार्थभन्दा सार्वजनिक हितलाई प्राथमिकता दिनु हो। अहिंसाको अर्थ अन्यायप्रति मौन बस्नु होइन; हिंसात्मक प्रवृत्तिलाई न्यायपूर्ण, विवेकपूर्ण र मानवीय माध्यमबाट नियन्त्रण गर्नु हो। करुणाको अर्थ कमजोरी स्वीकार गर्नु होइन; अरूको पीडा बुझेर उत्तरदायी व्यवहार गर्नु हो।
मानिसको सबैभन्दा ठूलो कमजोरी आफ्नो दृष्टिकोणलाई नै अन्तिम सत्य ठान्नु हो। जब व्यक्तिले आफ्नो विचार, धर्म, संस्कृति, राष्ट्र वा राजनीतिक पहिचानलाई सर्वोच्च ठान्दै अरूको अस्तित्वलाई अस्वीकार गर्न थाल्छ, तब असहिष्णुता जन्मिन्छ। यही मानसिकता सामूहिक रूपमा विकसित हुँदा घृणा, विभाजन र हिंसाको आधार तयार हुन्छ। शत्रुको अमानवीकरण द्वन्द्वलाई तीव्र बनाउने खतरनाक प्रवृत्ति हो। जब अर्को पक्षलाई मानिसका रूपमा हेर्न छोडिन्छ, तब उसको पीडा, अधिकार र अस्तित्वप्रतिको संवेदना कमजोर हुन्छ। यसरी नैतिक चेतनाको क्षयीकरणले हिंसालाई सामान्य राजनीतिक व्यवहारका रूपमा स्थापित गर्न सक्छ।
मलाई लाग्छ, विश्वशान्तिको पहिलो सर्त मानिसले आफ्नो विचारप्रति मात्र होइन, आफ्नो विचारको सीमाप्रति पनि सचेत हुनु हो। फरक विचारलाई स्वीकार गर्नु विचारहीनता होइन। आलोचनालाई सहनु कमजोरी होइन। संवाद गर्नु आत्मसमर्पण होइन। बरु यी सबै परिपक्व चेतनाका अभिव्यक्ति हुन्। लोकतन्त्रको वास्तविक शक्ति पनि यही हो—विभिन्न विचार, पहिचान र हितबीच सहमतिको सम्भावना खोज्नु। लोकतन्त्र केवल निर्वाचन र बहुमतको शासन होइन; यो असहमतिलाई सम्मान गर्ने, अल्पमतको अधिकार सुरक्षित गर्ने र सार्वजनिक शक्तिलाई उत्तरदायी बनाउने नैतिक तथा संस्थागत व्यवस्था हो।
यहाँ मानवीय मूल्यको प्रश्न अझ महत्त्वपूर्ण हुन्छ। सत्य, न्याय, करुणा, समानता, सहिष्णुता, प्रेम, सेवा र परोपकार मानव सभ्यताका आधारभूत मूल्य हुन्। तर मूल्यको वास्तविक परीक्षण अनुकूल परिस्थितिमा होइन, प्रतिकूल अवस्थामा हुन्छ। आफ्नो हित सुरक्षित हुँदा अरूको अधिकार स्वीकार गर्न सजिलो हुन्छ। तर आफ्नो स्वार्थ प्रभावित हुँदा पनि न्यायको पक्षमा उभिन सक्नु नैतिक परिपक्वता हो। शक्तिमा हुँदा विनम्र रहनु, अधिकार प्रयोग गर्दा मर्यादा कायम राख्नु र असहमत व्यक्तिको सम्मान गर्नु मानवीय मूल्यका वास्तविक अभ्यास हुन्।
यही नैतिकताको अभाव व्यक्तिगत जीवनमा मात्र सीमित रहँदैन। जब सार्वजनिक पदमा बसेको व्यक्ति निजी लाभलाई प्राथमिकता दिन्छ, जब राजनीतिक नेतृत्वले जनताको भावनालाई विभाजनका लागि प्रयोग गर्छ, जब प्रशासनिक संस्थाले निष्पक्षता गुमाउँछ र जब आर्थिक शक्तिले सामाजिक न्यायलाई प्रभावित गर्छ, तब संस्थागत विश्वास कमजोर हुन्छ। त्यसैले नैतिकता व्यक्तिगत सदाचारको विषय मात्र होइन; यो सार्वजनिक शासनको आधार पनि हो।
सुशासनको वास्तविक अर्थ कानुन निर्माण गर्नु र प्रशासनिक प्रक्रिया सञ्चालन गर्नु मात्र होइन। सार्वजनिक शक्तिको प्रयोग पारदर्शी, निष्पक्ष, उत्तरदायी र नागरिकमैत्री बनाउनु यसको मूल उद्देश्य हो। राज्यका संस्थाहरूले नागरिकको गरिमा र अधिकारको संरक्षण गर्नुपर्छ। न्यायमा समान पहुँच, सार्वजनिक सेवामा निष्पक्षता, भ्रष्टाचार नियन्त्रण, सामाजिक सुरक्षा र अवसरको समानता सुशासनका अनिवार्य पक्ष हुन्। नैतिक नेतृत्वबिना संस्थागत सुधार दिगो हुन सक्दैन। त्यस्तै, बलिया संस्था र कानुनी नियन्त्रणबिना व्यक्तिगत सदाचारले मात्र सार्वजनिक हितको सुनिश्चितता गर्न सक्दैन। त्यसैले व्यक्तिगत नैतिकता र संस्थागत उत्तरदायित्व एकअर्काका पूरक हुन्।
आजको विश्वमा डिजिटल प्रविधिले मानवीय मूल्यको संकटलाई नयाँ स्वरूप दिएको छ। सामाजिक सञ्जालले विचार अभिव्यक्तिको अवसर विस्तार गरेको छ। तर यसले भ्रामक सूचना, घृणात्मक अभिव्यक्ति, साइबर दुर्व्यवहार र सामाजिक ध्रुवीकरणलाई पनि तीव्र बनाएको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ताले ज्ञान उत्पादन र निर्णय प्रक्रियामा नयाँ सम्भावना सिर्जना गरे पनि यसको दुरुपयोगले निगरानी, विभेद र सूचनात्मक हेरफेरको जोखिम बढाएको छ। प्रविधि आफैँ नैतिक वा अनैतिक हुँदैन। यसको प्रभाव प्रयोगकर्ताको उद्देश्य, नियमनको गुणस्तर र संस्थागत उत्तरदायित्वमा निर्भर हुन्छ। त्यसैले डिजिटल युगमा प्राविधिक साक्षरतासँगै नैतिक साक्षरता पनि उत्तिकै आवश्यक छ।
विश्वशान्ति निर्माणका लागि अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूको भूमिका पनि अपरिहार्य छ। संयुक्त राष्ट्रसङ्घको बडापत्रले अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति तथा सुरक्षा कायम गर्ने, राष्ट्रहरूबीच मैत्रीपूर्ण सम्बन्ध विकास गर्ने र मानव अधिकारको सम्मान प्रवर्धन गर्ने उद्देश्य राखेको छ। जेनेभा महासन्धिहरूले सशस्त्र द्वन्द्वमा मानवीय संरक्षणका आधारभूत मापदण्ड स्थापित गरेका छन्। अन्तर्राष्ट्रिय मानवीय कानुनले युद्धका पक्षहरूलाई पनि निश्चित नैतिक तथा कानुनी सीमाभित्र राख्ने प्रयास गर्छ। तर कानुन र संस्थाको अस्तित्व मात्र पर्याप्त हुँदैन। तिनको निष्पक्ष कार्यान्वयन, राजनीतिक इच्छाशक्ति र अन्तर्राष्ट्रिय उत्तरदायित्व आवश्यक हुन्छ।
शान्ति निर्माणका लागि युद्धविराम र कूटनीतिक वार्तासँगै द्वन्द्वका मूल कारण सम्बोधन गर्नुपर्छ। सुरक्षा चिन्ताको व्यवस्थापन, विश्वास निर्माण, आर्थिक सहकार्य, मानव अधिकारको संरक्षण र न्यायपूर्ण राजनीतिक समाधान आवश्यक हुन्छन्। शरणार्थी तथा विस्थापित नागरिकको संरक्षण, बालबालिकाको शिक्षा, स्वास्थ्य सेवाको निरन्तरता र युद्धपछिको पुनर्निर्माणलाई अन्तर्राष्ट्रिय प्राथमिकता दिनुपर्छ। शान्ति केवल राजनीतिक सम्झौतामा हस्ताक्षर भएपछि स्थापित हुँदैन। त्यसका लागि समाजमा विश्वास पुनर्निर्माण, पीडितको सम्मान, न्यायको सुनिश्चितता र मेलमिलापको वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ।
यस सन्दर्भमा नेपालको आफ्नै अनुभव र सम्भावनालाई पनि बेवास्ता गर्न मिल्दैन। नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक समाज हो। विविधताबीच सहअस्तित्व नेपालको सामाजिक विशेषता हो। बुद्धको जन्मभूमि लुम्बिनीले विश्वलाई करुणा, मैत्री र अहिंसाको सन्देश दिएको छ। नेपालको शान्ति प्रक्रियाले सशस्त्र द्वन्द्वबाट राजनीतिक संक्रमण र संस्थागत रूपान्तरणतर्फको यात्रा गरेको अनुभव प्रस्तुत गर्छ। यद्यपि संक्रमणकालीन न्याय, पीडितको न्याय, सामाजिक विभेद र संस्थागत विश्वासका प्रश्न अझै सम्बोधन गर्नुपर्ने विषय हुन्।
नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व, सार्वभौमिक समानता, असंलग्नता, पञ्चशील र संयुक्त राष्ट्रसङ्घको बडापत्रमा आधारित कूटनीतिक दृष्टिकोणलाई निरन्तर महत्त्व दिनुपर्छ। भूराजनीतिक संवेदनशीलताका बीच राष्ट्रिय हितको संरक्षण गर्दै सन्तुलित, स्वाधीन र विवेकपूर्ण परराष्ट्र नीति अवलम्बन गर्नु आवश्यक छ। राष्ट्रिय हित र विश्वमानवताको कल्याण परस्पर विरोधी विषय होइनन्। आफ्नो राष्ट्रिय स्वार्थको रक्षा गर्दा अन्तर्राष्ट्रिय कानुन, मानवीय मर्यादा र पारस्परिक सम्मानको सिद्धान्तलाई आत्मसात् गर्न सकिन्छ।
मलाई लाग्छ, अब विश्वले विकासको परिभाषामाथि पनि पुनर्विचार गर्नुपर्ने समय आएको छ। कुल गार्हस्थ्य उत्पादन, प्रतिव्यक्ति आय, पूर्वाधार, औद्योगिक उत्पादन र प्रविधिगत क्षमता विकासका महत्त्वपूर्ण सूचक हुन्। तर यिनले मात्र समाजको वास्तविक कल्याण मापन गर्न सक्दैनन्। मानिस कति सुरक्षित छ? उसले कति न्याय प्राप्त गरेको छ? महिला, बालबालिका, वृद्ध, अपाङ्गता भएका व्यक्ति र सीमान्तकृत समुदायले कति सम्मान पाएका छन्? समाजमा विश्वास, सहकार्य र सामाजिक सद्भावको अवस्था कस्तो छ? विकासको मूल्याङ्कन यी प्रश्नका आधारमा पनि हुनुपर्छ। अमर्त्य सेनको क्षमता दृष्टिकोणले विकासलाई मानिसले मूल्यवान् ठानेको जीवन बाँच्न पाउने वास्तविक स्वतन्त्रतासँग जोड्छ। यही दृष्टिकोणले आर्थिक समृद्धिलाई मानवीय स्वतन्त्रता र अवसर विस्तारको माध्यमका रूपमा बुझ्न प्रेरित गर्छ।
-लेखक उप्रेती नेपाल सरकारको उपसचिव हुन्।

सम्बन्धित खबर









.png)



.png)
.png)
.png)






तपाईंको प्रतिक्रिया