प्रविधिको उत्कर्ष र आत्मबोधको गहिराइ

म को हुँ? मेरो अस्तित्वको वास्तविक अर्थ के हो? मेरो बुद्धि, मेरो विवेक, मेरो अनुभूति र मेरो चेतनाबीच के सम्बन्ध छ? आज यी प्रश्नहरू लिएर म आफ्नै अन्तरात्माको ढोकामा उभिएको छु। बाहिर संसार बदलिएको छ। विज्ञानले आकाशको उचाइ नापेको छ, प्रविधिले समय र दूरीलाई साँघुरो बनाएको छ, कृत्रिम बुद्धिमत्ताले मानिसले गर्ने अनेकौँ काम गर्न थालेको छ। हिजोसम्म मानवीय कल्पनाका सीमाभित्र रहेका सम्भावनाहरू आज यथार्थका रूपमा हाम्रै आँखाअगाडि उभिएका छन्। मेसिनले भाषा बुझेजस्तो गर्छ, जटिल तथ्याङ्कको विश्लेषण गर्छ, चित्र बनाउँछ, कविता लेख्छ र निर्णय प्रक्रियालाई समेत प्रभावित गर्छ। यो परिवर्तन अद्भुत छ, रोमाञ्चक छ, सम्भावनाले भरिपूर्ण छ। तर यही चमत्कारको उज्यालोमा मेरो मनभित्र अर्को प्रश्न जन्मिएको छ—यदि मेसिनले बुद्धिमत्ताको प्रदर्शन गर्न सक्छ भने मानिसको विशिष्टता केमा छ? यदि गणना नै ज्ञान हो भने अनुभूतिको अर्थ के रह्यो? यदि सूचना नै चेतना हो भने आत्मबोधको आवश्यकता किन पर्यो?

आह! मानव सभ्यताको यात्रा कति विरोधाभासपूर्ण छ! हामीले बाह्य संसारलाई जित्ने क्रममा आफ्नै अन्तरात्मालाई चिन्न बिर्सिरहेका त छैनौँ? हामीले आकाश छुने भवन बनायौँ, तर मनभित्रको रिक्तता भर्न सकेनौँ। हामीले हजारौँ किलोमिटर टाढा रहेका मानिसलाई क्षणभरमै जोड्यौँ, तर आफ्नै परिवारका सदस्यसँग आत्मीय संवाद गर्न समय निकाल्न सकेनौँ। हामीले ज्ञानको महासागर सिर्जना गर्यौँ, तर विवेकको तिर्खा मेट्न सकेनौँ। हाम्रो हातमा संसारभरिका सूचना छन्, तर हृदयमा शान्ति किन छैन? हाम्रो उपकरण तीव्र छ, तर हाम्रो धैर्य किन क्षीण हुँदै छ? हाम्रो सञ्चार व्यापक छ, तर संवेदना किन साँघुरिँदै छ? यही विरोधाभासले मलाई झकझक्याउँछ। कतै हामीले बुद्धिको विकासलाई नै चेतनाको विकास ठानेर गम्भीर भूल त गरिरहेका छैनौँ?

म कृत्रिम बुद्धिमत्ताको विरोधी होइन। म यसको सम्भावनालाई अस्वीकार गर्न चाहन्नँ। स्वास्थ्य क्षेत्रमा रोग पहिचान गर्न, शिक्षामा सिकाइलाई सहज बनाउन, अनुसन्धानमा जटिल समस्याहरू समाधान गर्न र सार्वजनिक सेवामा कार्यक्षमता बढाउन यसको योगदान महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ। मानिसले लामो समय लगाएर गर्ने कामलाई प्रविधिले छोटो समयमा सम्पन्न गर्न सक्छ। तथ्यहरूको विशाल भण्डारबाट आवश्यक सूचना खोज्न सक्छ। निर्णयका विभिन्न विकल्पहरू प्रस्तुत गर्न सक्छ। तर एउटा प्रश्न अझै बाँकी रहन्छ—निर्णय प्रभावकारी हुनु र निर्णय नैतिक हुनु एउटै कुरा हो र? कुनै निर्णयले आर्थिक लाभ बढाउन सक्छ, तर त्यसले कमजोर वर्गको अधिकार खोस्न सक्छ। कुनै प्रविधिले उत्पादन बढाउन सक्छ, तर त्यसको प्रयोगले वातावरणमा गम्भीर क्षति पुर्याउन सक्छ। कुनै प्रणालीले तथ्याङ्कका आधारमा उपयुक्त विकल्प सुझाउन सक्छ, तर त्यसको परिणामबाट पीडित मानिसको आँसु कसले पुछ्ने? यहीँ बुद्धिमत्ता र विवेकबीचको दूरी स्पष्ट हुन्छ।

मेसिनले तथ्यहरूको विश्लेषण गर्न सक्छ, तर त्यसको परिणामप्रति नैतिक जिम्मेवारी कसले वहन गर्ने? एल्गोरिदमले सम्भावित जोखिमको गणना गर्न सक्छ, तर पीडितको पीडालाई सामाजिक न्यायको प्रश्नका रूपमा कसले बुझ्ने? कृत्रिम बुद्धिमत्ताले भाषामा करुणाका शब्दहरू व्यक्त गर्न सक्छ, तर ती शब्दसँग सम्बन्धित मानवीय अनुभूति त्यसले वास्तवमै अनुभव गर्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न सकिँदैन। त्यसैले मानव चेतनाको प्रश्नलाई केवल गणना, सूचना र कार्यक्षमताको सीमाभित्र राखेर बुझ्न सकिँदैन। चेतना आत्मबोध, अनुभूति, नैतिक विवेक र जीवनको अर्थ खोज्ने क्षमतासँग गहिरो रूपमा सम्बन्धित छ। मानिस केवल तथ्य सङ्कलन गर्ने प्राणी होइन; ऊ आफ्नो कर्मको औचित्य खोज्ने, अरूको दुःखबाट प्रभावित हुने र आफ्नै गल्ती स्वीकार गरी रूपान्तरण हुन सक्ने अस्तित्व पनि हो।

हे मानव! तिमीले आफ्नो सिर्जनालाई हेरेर गर्व गर, तर त्यसको शक्तिलाई विवेकको लगाम लगाउन नबिर्स। तिमीले बुद्धिमान् उपकरण निर्माण गर्यौ, तर तिम्रो आफ्नै बुद्धि अहंकारको बन्दी बन्यो भने त्यस उपलब्धिको अर्थ के रहन्छ? तिमीले संसार बदल्ने प्रविधि बनायौ, तर आफ्नो क्रोध, लोभ, ईर्ष्या र स्वार्थ बदल्न सकेनौ भने त्यो परिवर्तन कति सार्थक हुन्छ? तिमीले मेसिनलाई तीव्र बनायौ, तर आफ्नो अन्तरात्माको आवाज सुन्ने क्षमता गुमायौ भने त्यो गति कहाँ पुग्छ? गति र गन्तव्य एउटै होइनन्। ज्ञान र प्रज्ञा एउटै होइनन्। शक्ति र सदुपयोग एउटै होइनन्। सफलता र सार्थकता पनि एउटै होइनन्। जीवनको वास्तविक प्रश्न हामीले कति धेरै जान्यौँ भन्ने मात्र होइन, जानेको ज्ञानलाई कति जिम्मेवारीपूर्वक प्रयोग गर्यौँ भन्ने पनि हो।

गति र गन्तव्य एउटै होइनन्। ज्ञान र प्रज्ञा एउटै होइनन्। शक्ति र सदुपयोग एउटै होइनन्। सफलता र सार्थकता पनि एउटै होइनन्। जीवनको वास्तविक प्रश्न हामीले कति धेरै जान्यौँ भन्ने मात्र होइन, जानेको ज्ञानलाई कति जिम्मेवारीपूर्वक प्रयोग गर्यौँ भन्ने पनि हो।

म कहिलेकाहीँ महाभारतको प्रसङ्ग सम्झन्छु। शकुनिको चातुर्य, दुर्योधनको महत्त्वाकाङ्क्षा र शक्तिको दुरुपयोगले अन्ततः विनाशको बाटो निर्माण गर्यो। उनीहरूमा योजना बनाउने क्षमता थियो, रणनीति थियो र उद्देश्य प्राप्तिका लागि चाल चल्ने बुद्धि पनि थियो। तर जब बुद्धि सत्य र न्यायबाट विमुख हुन्छ, तब प्रतिभासमेत विनाशको साधन बन्न सक्छ। आजको प्रविधिसँग यो प्रसङ्गको एउटा गहिरो सादृश्य देखिन्छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता आफैँमा नैतिक वा अनैतिक हुँदैन; यसको प्रभाव त्यसको निर्माण, प्रयोग, नियमन र उद्देश्यसँग जोडिन्छ। यदि यसलाई ज्ञान विस्तार, रोग नियन्त्रण, विपद् व्यवस्थापन र सामाजिक कल्याणका लागि प्रयोग गरियो भने यसले मानवतालाई नयाँ सम्भावनातर्फ लैजान सक्छ। तर यदि यसलाई भ्रम फैलाउन, मानिसको गोपनीयता उल्लङ्घन गर्न, विभेद बढाउन वा शक्तिशालीको स्वार्थलाई निरङ्कुश बनाउन प्रयोग गरियो भने यही उपलब्धि संकटको कारण बन्न सक्छ। त्यसैले आधुनिक युगको चुनौती प्रविधि निर्माण गर्नु मात्र होइन, त्यसको प्रयोगलाई नैतिक दिशानिर्देश प्रदान गर्नु पनि हो।

तर त्यो दिशा कहाँबाट आउँछ? कानूनबाट? संस्थागत नियमनबाट? वैज्ञानिक अनुसन्धानबाट? अवश्य पनि यी सबै आवश्यक छन्। तथापि, बाह्य नियमहरूलाई प्रभावकारी बनाउने आन्तरिक नैतिक चेतना पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। कानूनको डरले मात्र मानिस इमानदार भयो भने अवसर पाउनेबित्तिकै बेइमानी गर्न सक्छ। दण्डको भयले मात्र भ्रष्टाचार रोकियो भने निगरानी कमजोर हुँदा अनियमितता फेरि जन्मिन सक्छ। तर जब व्यक्तिभित्र कर्तव्यबोध जाग्छ, जब उसले आफ्नो आचरणलाई अन्तरात्माको कठघरामा उभ्याउन सिक्छ, तब नैतिकता बाह्य दबाब नभई आन्तरिक प्रतिबद्धता बन्छ। यही आत्मबोधको महत्त्व हो। आत्मबोध भनेको आफूलाई अरूभन्दा श्रेष्ठ ठान्नु होइन; आफ्ना सीमा, कमजोरी, स्वार्थ र सम्भावनालाई इमानदारीपूर्वक पहिचान गर्नु हो। यो अरूलाई सुधार्ने भाषणभन्दा पहिले आफैँलाई रूपान्तरण गर्ने साहस हो।

म को हुँ? यो प्रश्नको उत्तर मेरो पदले मात्र दिन सक्दैन। मेरो सम्पत्तिले मात्र दिन सक्दैन। मेरो सामाजिक प्रतिष्ठा, शैक्षिक योग्यता वा प्राविधिक दक्षताले मात्र पनि दिन सक्दैन। यी सबै मेरो जीवनका परिचय हुन सक्छन्, तर मेरो सम्पूर्ण अस्तित्व होइनन्। म आफ्ना कर्मको उत्तरदायी व्यक्ति हुँ। म अरूको दुःख बुझ्न सक्ने सम्भावना भएको मानव हुँ। म गल्ती गर्न सक्छु, तर त्यसलाई स्वीकार गरेर सुधारिन पनि सक्छु। म स्वार्थको पछि लाग्न सक्छु, तर विवेकको आवाज सुनेर परोपकारतर्फ फर्किन पनि सक्छु। म क्रोधमा कठोर हुन सक्छु, तर आत्मचिन्तनबाट सहिष्णुता सिक्न सक्छु। यही परिवर्तनशीलता मानव जीवनको महत्त्वपूर्ण विशेषता हो। चेतनाको खोज कुनै रहस्यमय उपलब्धिको खोज मात्र होइन; यो आफ्ना विचार, भावना र व्यवहारलाई निरन्तर परीक्षण गर्ने यात्रा पनि हो।

पूर्वीय दर्शनले यही आन्तरिक यात्रालाई विभिन्न दृष्टिकोणबाट व्याख्या गरेको छ। उपनिषद्हरूले आत्मज्ञानको प्रश्न उठाउँछन्। वेदान्तले आत्मा र अस्तित्वको सम्बन्धमाथि चिन्तन गर्न प्रेरित गर्छ। भगवद्गीताले कर्तव्य, निष्काम कर्म, समत्व र आत्मसंयमको महत्त्व उजागर गर्छ। बौद्ध दर्शनले सजगता, करुणा र दुःखका कारणहरू बुझ्ने अभ्यासलाई महत्त्व दिन्छ। यी परम्पराहरूको व्याख्या र मान्यतामा भिन्नता भए पनि मानिसलाई बाह्य उपलब्धिमा मात्र सीमित नराखी आफ्नै मन, कर्म र जीवनको उद्देश्यतर्फ फर्काउने एउटा साझा प्रेरणा भेटिन्छ। आधुनिक विज्ञान र आध्यात्मिक दर्शनलाई एउटै विधि वा एउटै प्रमाणका आधारमा बुझ्नु उचित हुँदैन। विज्ञानले परीक्षण, अवलोकन र प्रमाणका माध्यमबाट बाह्य तथा आन्तरिक प्रक्रियाहरूको अध्ययन गर्छ; आध्यात्मिक चिन्तनले जीवनको अर्थ, मूल्य र आत्मानुभूतिका प्रश्नहरू उठाउँछ। यी क्षेत्रबीच संवाद हुन सक्छ, तर तिनको भिन्नता स्वीकार गर्नु पनि बौद्धिक इमानदारी हो।

आत्मबोध भनेको आफूलाई अरूभन्दा श्रेष्ठ ठान्नु होइन; आफ्ना सीमा, कमजोरी, स्वार्थ र सम्भावनालाई इमानदारीपूर्वक पहिचान गर्नु हो। यो अरूलाई सुधार्ने भाषणभन्दा पहिले आफैँलाई रूपान्तरण गर्ने साहस हो।

आज मलाई वैज्ञानिक अध्यात्मको आवश्यकता महसुस हुन्छ—अन्धविश्वासलाई विज्ञानको नाम दिन होइन, न त विज्ञानलाई आध्यात्मिक मान्यताको प्रमाणपत्र बनाउन; बरु वैज्ञानिक विवेक र नैतिक आत्मचिन्तनबीच रचनात्मक संवाद स्थापित गर्न। विज्ञानले हामीलाई कुनै दाबीको प्रमाण खोज्न सिकाउँछ। आत्मचिन्तनले हामीलाई आफ्नो स्वार्थ, पूर्वाग्रह र व्यवहारको परीक्षण गर्न प्रेरित गर्छ। विज्ञानले समस्याको कारण पत्ता लगाउन सहयोग गर्छ। नैतिक विवेकले त्यसको समाधानले कसलाई लाभ पुर्याउँछ र कसलाई हानि गर्न सक्छ भन्ने प्रश्न उठाउँछ। प्रविधिले हाम्रो क्षमताको विस्तार गर्छ। करुणाले त्यस क्षमतालाई मानव हिततर्फ निर्देशित गर्ने प्रेरणा दिन्छ। यी पक्षबीच सन्तुलन कायम गर्न सकियो भने आधुनिकता केवल भौतिक सुविधाको नाममा सीमित रहँदैन; त्यो जिम्मेवार र मानवीय सभ्यताको आधार बन्न सक्छ।

आजको डिजिटल संसारमा मानिसको ध्यान आफैँ एउटा प्रतिस्पर्धाको विषय बनेको छ। सूचना निरन्तर आउँछ, सन्देश निरन्तर बज्छ, दृश्यहरू बदलिइरहन्छन् र मन नयाँ उत्तेजनाको खोजमा भौँतारिन्छ। हामी केही क्षण मौन बस्न पनि असहज महसुस गर्न थालेका छौँ। तर मौनता शून्यता मात्र होइन; कहिलेकाहीँ त्यही मौनतामा हामी आफ्नै विचारको आवाज सुन्छौँ। आत्मनिरीक्षणले हामीलाई प्रश्न गर्न सिकाउँछ—मैले आज के गरेँ? मेरो व्यवहारले कसलाई दुःखी बनायो? मैले आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गरेँ कि केवल आफ्नो सुविधा खोजेँ? मैले अरूको विचार सुनेँ कि आफ्नो मतलाई मात्र सत्य ठानेँ? यी प्रश्नहरू सामान्य देखिए पनि यिनैबाट नैतिक रूपान्तरणको सुरुवात हुन सक्छ। ध्यान, सजग श्वासप्रश्वास, नियमित आत्ममूल्याङ्कन र प्रविधिको सचेत प्रयोगले व्यक्तिलाई आफ्ना प्रतिक्रिया बुझ्न तथा व्यवहारमा सन्तुलन कायम गर्न सहयोग पुर्याउन सक्छ।

मानव चेतनाको खोज व्यक्तिगत शान्तिमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। यसको सामाजिक अर्थ पनि छ। यदि मैले ध्यान गर्छु, तर अरूको अधिकारमाथि हस्तक्षेप गर्छु भने मेरो साधना अधुरो छ। यदि म आध्यात्मिकताको कुरा गर्छु, तर कमजोर मानिसको पीडा देखेर मौन बस्छु भने मेरो आत्मबोध प्रश्नको घेरामा पर्छ। यदि म ज्ञानको प्रशंसा गर्छु, तर आफ्नो स्वार्थका लागि असत्यको सहारा लिन्छु भने मेरो बुद्धि नैतिक दिशाविहीन हुन्छ। साँचो चेतना करुणा, न्याय, इमानदारी र उत्तरदायित्वमा अभिव्यक्त हुनुपर्छ। सार्वजनिक जीवनमा यसको महत्त्व अझ बढी छ। प्रशासकको दक्षता नागरिकप्रतिको संवेदनशीलतासँग जोडिनुपर्छ। नीति निर्माताको निर्णय सामाजिक न्यायप्रति उत्तरदायी हुनुपर्छ। प्रविधि विकासकर्ताले गोपनीयता, निष्पक्षता र सम्भावित जोखिमलाई गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्छ। नागरिकले पनि डिजिटल सूचनालाई विवेकपूर्वक परीक्षण गर्न र अरूको सम्मान कायम राख्न सिक्नुपर्छ।

म फेरि आफैँसँग प्रश्न गर्छु—भविष्यको सभ्यता कस्तो हुनेछ? के त्यो केवल तीव्र मेसिन, विशाल तथ्याङ्क र स्वचालित प्रणालीहरूको सभ्यता हुनेछ? कि त्यो करुणा, न्याय, सहअस्तित्व र आत्मबोधले निर्देशित सभ्यता पनि हुनेछ? भविष्यको उत्तर आज हामीले लिने निर्णयहरूमा लुकेको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ताले श्रमको स्वरूप बदल्न सक्छ, शिक्षाको पहुँच विस्तार गर्न सक्छ र अनुसन्धानलाई नयाँ गति दिन सक्छ। तर रोजगारीमा आउने परिवर्तन, डिजिटल विभेद, पक्षपातपूर्ण निर्णय र गोपनीयताको जोखिमलाई सम्बोधन नगरी प्रविधिको उपलब्धि सबैका लागि समान रूपमा लाभदायी बन्न सक्दैन। त्यसैले प्रविधिको शासन पारदर्शी, उत्तरदायी र मानव अधिकारमैत्री हुनुपर्छ। उच्च दक्षताले मात्र न्याय सुनिश्चित गर्दैन; त्यसका लागि संस्थागत निगरानी, स्पष्ट उत्तरदायित्व र मानवीय विवेक आवश्यक पर्छ।

म अब बुझ्दै छु—चेतनाको खोज मेसिनसँग प्रतिस्पर्धा गर्ने अभियान होइन। यो आफ्नै मानवता पुनः पहिचान गर्ने यात्रा हो। मेसिनले मेरो काम सजिलो बनाउन सक्छ, तर मेरो जीवनको उद्देश्य आफैँले खोज्नुपर्छ। यसले मलाई विकल्पहरू दिन सक्छ, तर कुन विकल्प न्यायोचित छ भन्ने प्रश्नको उत्तर दिन नैतिक तर्क, सन्दर्भ र उत्तरदायित्व आवश्यक हुन्छ। यसले मेरो लेखनमा सहयोग गर्न सक्छ, तर सत्यप्रतिको निष्ठा मैले नै कायम गर्नुपर्छ। यसले सूचना उपलब्ध गराउन सक्छ, तर त्यसको विश्वसनीयता जाँच्ने जिम्मेवारी पनि मैले नै लिनुपर्छ। प्रविधिको प्रयोगले मेरो क्षमता बढ्न सक्छ, तर मेरो चरित्रको विकासका लागि अभ्यास, अनुशासन र आत्मचिन्तन आवश्यक रहन्छ।

हे मानव! बाहिरको संसारलाई जित्ने यात्रामा आफूभित्रको संसारलाई नहराऊ। तिम्रो हातमा कृत्रिम बुद्धिमत्ताको शक्ति छ भने हृदयमा करुणाको उज्यालो पनि रहोस्। तिम्रो मस्तिष्कमा ज्ञानको भण्डार छ भने व्यवहारमा विनम्रताको संस्कार पनि रहोस्। तिम्रो निर्णयमा तर्कको दृढता छ भने त्यसमा न्यायको संवेदना पनि जोडियोस्। तिम्रो प्रगतिमा गति छ भने त्यसलाई सही दिशा दिने विवेक पनि होस्। अन्यथा, तिमीले निर्माण गरेको प्रविधि तिम्रो गौरवको प्रतीक हुँदाहुँदै पनि तिम्रो नैतिक कमजोरीको ऐना बन्न सक्छ।

आज म आफ्नो अन्तरात्माको ढोकामा उभिएर एउटा सङ्कल्प गर्छु—म प्रविधिलाई अस्वीकार गर्नेछैन, तर त्यसको अन्धअनुकरण पनि गर्नेछैन। म विज्ञानको उपलब्धिलाई सम्मान गर्नेछु, तर प्रमाणविहीन दाबीलाई सत्य मान्नेछैन।

आज म आफ्नो अन्तरात्माको ढोकामा उभिएर एउटा सङ्कल्प गर्छु—म प्रविधिलाई अस्वीकार गर्नेछैन, तर त्यसको अन्धअनुकरण पनि गर्नेछैन। म विज्ञानको उपलब्धिलाई सम्मान गर्नेछु, तर प्रमाणविहीन दाबीलाई सत्य मान्नेछैन। म ज्ञान प्राप्त गर्नेछु, तर त्यसलाई अहंकारको साधन बनाउनेछैन। म आफ्नो क्षमतालाई विस्तार गर्नेछु, तर अरूको अधिकार र सम्मानलाई कुल्चेर होइन। म आत्मचिन्तन गर्नेछु, तर समाजप्रतिको दायित्वबाट भाग्न होइन। म चेतनाको खोजी गर्नेछु, किनकि यही खोजले मेरो ज्ञानलाई विवेक, मेरो शक्तिलाई करुणा र मेरो सफलतालाई सार्थकतासँग जोड्न सक्छ।

कृत्रिम बुद्धिमत्ताको युगले हामीलाई एउटा गम्भीर ऐना देखाएको छ। त्यो ऐनामा मेसिनको क्षमता मात्र होइन, मानिसको चरित्र पनि प्रतिबिम्बित हुन्छ। हामीले निर्माण गरेका उपकरणहरू कति शक्तिशाली छन् भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण छ; तर तिनलाई सञ्चालन गर्ने हाम्रो विवेक कति परिष्कृत छ भन्ने प्रश्न झन् महत्त्वपूर्ण छ। भविष्यको सभ्यता केवल बुद्धिमत्ताको उचाइले निर्धारण हुनेछैन; त्यो चेतनाको गहिराइ, नैतिकताको दृढता र करुणाको विस्तारबाट पनि निर्देशित हुनेछ। ज्ञानले हामीलाई संसार बुझ्न सहयोग गर्छ, विवेकले सही र गलत छुट्याउन प्रेरित गर्छ, र करुणाले अरूको जीवनप्रति उत्तरदायी बनाउँछ।

त्यसैले आजको मेरो अन्तिम प्रश्न यही हो—हामी मेसिनलाई अझ बुद्धिमान् बनाउने यात्रामा मात्र अघि बढ्नेछौँ, कि आफूलाई पनि अझ विवेकी, संवेदनशील र उत्तरदायी बनाउनेछौँ? यसको उत्तर कुनै प्रयोगशालामा मात्र भेटिँदैन, कुनै एल्गोरिदममा मात्र भेटिँदैन, कुनै पुस्तकको पानामा मात्र भेटिँदैन। यसको उत्तर हाम्रो दैनिक आचरणमा, हाम्रा निर्णयहरूमा, हाम्रो सम्बन्धमा र हामीले अरूको जीवनप्रति देखाउने व्यवहारमा खोजिनुपर्छ। किनकि प्रविधिले सभ्यताको स्वरूप बदल्न सक्छ, तर त्यस सभ्यतालाई मानवीय बनाउने जिम्मेवारी हाम्रो हो। बुद्धिमत्ता प्रगतिको साधन हो, विवेक त्यसको दिशा हो र करुणा मानव सभ्यताको आत्मा हो।

-नेपाल

सम्बन्धित खबर

पूर्वसूचनाको एक घण्टी: विपद् जोखिम न्यूनीकरणमा क्यानाडाको पाठ र नेपालको यथार्थ

जलवायु अन्यायको मारमा नेपाल: विश्वले जिम्मेवारी कहिले स्वीकार गर्ने?

मानव शरीर र आत्माको यात्रा अनि पुनर्जन्म – एक शास्त्रीय र वैज्ञानिक विश्लेषण