म को हुँ? माण्डूक्य उपनिषद् र ॐ मार्फत आत्मबोध

मानिसहरूले सोध्न सक्ने सबैभन्दा आधारभूत प्रश्न: म को हुँ?

हाम्रो जीवनका सबै पक्ष—आकांक्षा, डर, सम्बन्ध, सफलता, निराशा, र आध्यात्मिक खोज—सबै यसै प्रश्नको उत्तरमा आधारित हुन्छन्। प्रायः हामीले आफूलाई शरीर, मन, व्यक्तित्व, पेशा, उपलब्धि, र सम्झनासँग पहिचान गर्छौँ। हामी भन्छौँ, “म अभिभावक हुँ,” “म इन्जिनियर हुँ,” “म खुसी छु,” वा “म चिन्तित छु।”

तर यी सबै पहिचान समयसँगै बदलिन्छन्। शरीर बुढिन्छ, विचारहरू आउँछन्–जान्छन्, भावनाहरू उतार–चढाव हुन्छन्, र परिस्थितिहरू निरन्तर परिवर्तन भइरहन्छन्।

उपनिषद्का प्राचीन ऋषिहरूले एउटा गहिरो अवलोकन गरे—जो बदलिन्छ, त्यो हाम्रो वास्तविक स्वरूप हुन सक्दैन। त्यसैले उनीहरूले सोधे, "सबै अनुभवहरूमा निरन्तर रहने, नबदलिने वास्तविकता के हो त?"

मुख्य उपनिषद्हरूमध्ये सबैभन्दा छोटो भए पनि माण्डूक्य उपनिषद्ले यस प्रश्नको अत्यन्त गहिरो उत्तर दिन्छ। चेतनाको सूक्ष्म विश्लेषण र पवित्र अक्षर ॐ (AUM) को माध्यमबाट यसले आत्माको वास्तविक स्वरूप र अद्वैत वेदान्तले वर्णन गर्ने परमसत्यसँग यसको एकत्व प्रकट गर्छ।

अनुभूतिका तीन अवस्थाहरू

माण्डूक्य उपनिषद् कुनै जटिल दर्शनबाट होइन, सबै मानिसले दैनिक अनुभव गर्ने कुराबाट सुरु हुन्छ—जागरण, स्वप्न, र सुषुप्ति (गहिरो निद्रा)।

१. जागरण अवस्था

यस अवस्थामा हामी इन्द्रियहरू मार्फत बाह्य संसारलाई अनुभव गर्छौँ। हामी आफूलाई शरीरसँग पहिचान गर्छौँ र विशाल ब्रह्माण्डमा बस्ने एक व्यक्तिको रूपमा बुझ्छौँ। किनकि हामी धेरै समय यही अवस्थामा बिताउँछौँ, यो अवस्था अत्यन्त वास्तविक जस्तो लाग्छ।

२. स्वप्न अवस्था

स्वप्नमा अर्को संसार देखा पर्छ—स्वप्न शरीर, स्वप्नका मानिसहरू, स्वप्नका अनुभवहरू—सबै मनमै उत्पन्न हुन्छन्। स्वप्न चलिरहेको बेला त्यो पनि जागरण जत्तिकै वास्तविक लाग्छ, तर ब्यूँझिएपछि मात्र थाहा हुन्छ कि त्यो सबै चेतनाको प्रक्षेपण मात्र थियो।

३. सुषुप्ति (गहिरो निद्रा)

यस अवस्थामा स्वप्न पनि हराउँछ। कुनै विचार हुँदैन, कुनै अनुभूति हुँदैन, कुनै ‘म’ को अनुभूति हुँदैन। तर ब्यूँझिएपछि हामी भन्छौँ—"म राम्रोसँग सुतेँ," "मलाई केही थाहा भएन।" यसको अर्थ, मन र अहंकार अनुपस्थित हुँदा पनि हाम्रो अस्तित्व कायम थियो।

गहिरो बोध: जागरण बदलिन्छ, स्वप्न बदलिन्छ, र गहिरो निद्रा पनि आउँछ–जान्छ। तर यी सबै परिवर्तनशील अवस्थाहरूको बीचमा कोही एक निरन्तर उपस्थित छ। त्यो निरन्तरता नै चेतना स्वयं (आत्मा) हो। जस्तै सुनबाट बनेका बाला, सिक्री र औँठीको नाम र रूप फरक भए पनि सुन सधैँ एउटै रहन्छ, त्यस्तै तीनै अवस्थाहरूमा परिवर्तन भए पनि चेतना सधैँ निरन्तर रहन्छ।

साक्षी चेतना

अद्वैत वेदान्तका अनुसार शरीर, मन, भावना र विचारहरू सबै चेतनाले देख्ने वस्तुहरू हुन्। हामी तिनीहरूलाई अवलोकन गर्न सक्छौँ, विश्लेषण गर्न सक्छौँ, र वर्णन गर्न सक्छौँ। जुन कुरा देखिन्छ, त्यो अन्तिम “देख्ने” (द्रष्टा) हुन सक्दैन।

साँचो आत्मा भनेको साक्षी चेतना हो—त्यो सधैँ उपस्थित रहने जागरूकता जसको उपस्थितिमा सबै अनुभवहरू उदाउँछन् र विलीन हुन्छन्। यही साक्षीले:

• जागरणमा बाह्य संसारलाई देख्छ,

• स्वप्नमा भित्री संसारलाई देख्छ, र

• गहिरो निद्रामा पनि उपस्थित रहन्छ, जहाँ मनको गतिविधि पूर्ण रूपमा थामिएको हुन्छ।

साक्षी आफैँ कहिल्यै बदलिँदैन। विचार उठ्दा यो जन्मिँदैन, विचार हराउँदा मर्दैन। यो बोधले पहिचानमा एकदमै ठूलो परिवर्तन ल्याउँछ। हामी चेतनालाई “मेरो चेतना” भनेर हेर्न छोड्छौँ। उपनिषद् भन्छ—हामी चेतना हौँ, शरीर र मन त केवल अस्थायी रूपमा अभिव्यक्त भइरहेका माध्यम हुन्।

यी तीन अवस्थाहरूको अवधारणा हामीले दैनिक जप्ने, अत्यन्त शुभ र शक्तिशाली ध्वनि ॐसँग पनि गहिरो रूपमा जोडिन्छ।

ॐ: वास्तविकताको ध्वनि

सारा ब्रह्माण्डको अस्तित्वलाई समेट्ने एक मात्र ध्वनि छ—ॐ। यही ध्वनिमा जीवन, मृत्यु, सृष्टि, भूत, वर्तमान, र भविष्यको रहस्य निहित छ। सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड आद्य (प्रारम्भिक) ध्वनि ॐको कम्पनबाट सृष्टि भएको मानिन्छ। ॐ केवल जप वा मन्दिरमा देखिने प्रतीक मात्र होइन, यो ब्रह्माण्डको त्यो कम्पन हो जसबाट सबै कुरा उत्पन्न हुन्छ। "प्राचीन ऋषिहरू भन्छन् कि यदि तिमीले यो एक अक्षर, एक ध्वनि ॐ बुझ्यौ भने, हजारौँ शास्त्र पढ्न आवश्यक छैन। यही एक ध्वनिमा उपनिषद्, वेद, र गीता सबैको सार समाहित छ।"

माण्डूक्य उपनिषद्को पहिलो मन्त्र:

ॐ इत्येतदक्षरमिदं सर्वं तस्योपव्याख्यानम्।

भूतं भवद्भविष्यदिति सर्वमोङ्कार एव।

यच्चान्यत् त्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव॥१॥

(अर्थ: ॐ नै अविनाशी अक्षर हो। यो सम्पूर्ण जगत् ॐ नै हो। जे भूत, जे वर्तमान, र जे भविष्य छ, सबै ॐ नै हो। र तीन कालभन्दा पर जे छ, त्यो पनि ॐ नै हो।)

माण्डूक्य उपनिषद्ले ॐलाई चेतनाको नक्सा र ब्रह्मको प्रतीक दुवै रूपमा प्रयोग गर्छ। ॐ तीन ध्वनिहरू र त्यसपछि आउने मौनताबाट बनेको छ:

तर सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा—A, U, M को ध्वनि हराएपछि आउने मौन या शून्यता हो। यो मौनलाई नै उपनिषद्ले “तुरीय” भन्छ। तुरीय कुनै चौथो अवस्था होइन, यो त सधैँ उपस्थित रहने त्यो मूल वास्तविकता हो, जसमा तीनवटै अवस्थाहरू उदाउँछन् र हराउँछन्। जस्तै ॐको ध्वनिभन्दा अघि, बीचमा र पछि मौन रहन्छ—त्यस्तै शुद्ध चेतना सबै अनुभवहरूभन्दा अघि, बीचमा र पछि रहन्छ।

तुरीय अवस्था: सबै अवस्थाभन्दा पर

माण्डूक्य उपनिषद् आफ्नो प्रसिद्ध सातौँ मन्त्रमा आत्माको अवर्णनीय स्वरूपलाई यसरी वर्णन गर्छ:

नान्तःप्रज्ञं न बहिष्प्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञं

न प्रज्ञानघनं न प्रज्ञं नाप्रज्ञम्।

अदृष्टमव्यवहार्यमग्राह्यमलक्षणम्

अचिन्त्यमव्यपदेश्यमेकात्मप्रत्ययसारम्।

प्रपञ्चोपशमं शान्तं शिवमद्वैतं

चतुर्थं मन्यन्ते स आत्मा स विज्ञेयः॥

(अर्थ: यो आत्मा न त भित्री चेतनाको मात्र अनुभव हो, न बाहिरी वस्तुहरूको मात्र चेतना हो, न दुवैको मिश्रण हो। यो गहिरो निद्राको अविभाजित चेतना मात्र पनि होइन, न सामान्य अर्थमा चेतन हो, न अचेतन नै हो। यसलाई आँखाले देख्न सकिँदैन, व्यवहार वा कारोबारको विषय बनाउन सकिँदैन, इन्द्रियहरूले समात्न सकिँदैन, यसको कुनै विशेष चिह्न वा लक्षण छैन। यसलाई सोचेर पूर्ण रूपमा बुझ्न सकिँदैन, शब्दले ठ्याक्कै वर्णन गर्न सकिँदैन। यसको सार भनेको एकमात्र आत्माको प्रत्यक्ष अनुभूति हो। यो सम्पूर्ण प्रपञ्च (नाम-रूपको संसार) शान्त भएको अवस्था हो, पूर्ण शान्ति हो, पूर्ण मङ्गलमय हो, अद्वैत अर्थात् दोस्रो केही नभएको सत्य हो। र यसैलाई "चौथो" (तुरीय) भनिन्छ।)

अद्वैत वेदान्त र आत्मस्वरूप

अद्वैतको शाब्दिक अर्थ हो—"दुई होइन" अथवा "एक मात्र सत्य"। अद्वैत वेदान्तको मूल शिक्षा के हो भने व्यक्तिगत आत्मा (आत्मन्) र परम सत्य (ब्रह्मन्) अलग-अलग छैनन्, तिनीहरू वास्तवमा एउटै हुन्।

सामान्य रूपमा हामी आफूलाई एउटा छुट्टै व्यक्ति ठान्छौँ, जो अरू मानिसहरू, वस्तुहरू र संसारबाट अलग छ। हामी आफूलाई सीमित, असुरक्षित र परिवर्तन, हानि तथा मृत्युको अधीनमा रहेको ठान्छौँ। यही कारणले डर, असन्तुष्टि र अपूर्णताको भावना उत्पन्न हुन्छ। 

समुद्र र छालको उदाहरण:

जसरी एउटै विशाल समुद्रको सतहमा असंख्य छालहरू उठ्छन्, त्यसरी नै एउटै अनन्त चेतनाभित्र असंख्य जीवहरूको अभिव्यक्ति देखिन्छ। कुनै छालले आफूलाई अरू छालभन्दा अलग ठान्न सक्छ, तर उसको वास्तविक स्वरूप पानी नै हो। त्यसैगरी, कुनै व्यक्तिले आफूलाई अरूबाट अलग ठान्न सक्छ, तर उसको वास्तविक स्वरूप शुद्ध चेतना हो।

हामीबीच देखिने भिन्नताहरू शरीर, मन, विचार र व्यक्तित्वका स्तरमा मात्र छन्। तर सबैको आधारभूत सत्य एउटै छ। यो सत्यको अनुभूति भएपछि संसार हराउँदैन; जीवन यथावत् चलिरहन्छ, सम्बन्धहरू रहिरहन्छन्, कामकाज चलिरहन्छ। तर एउटा गहिरो परिवर्तन हुन्छ—हाम्रो पहिचानको बोध बदलिन्छ।

पहिले हामी आफूलाई अपूर्ण र सीमित ठान्थ्यौँ, अब हामी बुझ्न थाल्छौँ कि हाम्रो वास्तविक स्वरूप सधैँ पूर्ण, स्वतन्त्र र असीम थियो। अद्वैतको सार यही हो: "म केवल शरीर वा मन होइन। म त्यो शुद्ध चेतना हुँ, जसमा सम्पूर्ण अनुभवहरू देखा पर्छन् र विलीन हुन्छन्।"

• "अहं ब्रह्मास्मि" — म ब्रह्म हुँ।

• "तत्त्वमसि" — तिमी त्यही हौ।

तुरीय र भगवद्गीताको आत्मज्ञान

भगवद्गीताको अध्याय २, श्लोक २० मा भगवान् कृष्णले अर्जुनलाई यही सत्य भन्नुहुन्छ:

न जायते म्रियते वा कदाचिन्

नायं भूत्वा भविता वा न भूयः।

अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो

न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥ २.२०॥

(अर्थ: आत्मा कहिल्यै जन्मिँदैन, कहिल्यै मर्दैन। यो अजन्मा, नित्य, शाश्वत र पुरातन हो। शरीर नष्ट हुँदा पनि यो नष्ट हुँदैन।)

यही तुरीय—ॐ को मौनता—आत्मा र परमात्माको वास्तविक स्वरूप हो।

त्यसो भए म को हुँ त?

माण्डूक्य उपनिषद् अनुसार उत्तर अत्यन्त सरल र अत्यन्त गहिरो छ:

• म शरीर होइन, म मन होइन।

• म विचार, भावना, सम्झना वा भूमिका—यी मध्ये कुनै पनि होइन।

• म जागरणको व्यक्तित्व होइन, स्वप्नको पात्र होइन, र गहिरो निद्राको शून्यता पनि होइन।

म ती सबैलाई प्रकाशित गर्ने चेतना हुँ। म साक्षी हुँ—जसको उपस्थितिमा तीनै अवस्थाहरू उदाउँछन् र हराउँछन्। म ॐ को ध्वनिपछिको मौनता हुँ। म अपरिवर्तनशील वास्तविकता हुँ। म आत्मा हुँ।

यही माण्डूक्य उपनिषद्को महान् खोज हो—आत्मा कुनै प्राप्त गर्ने वस्तु होइन। यो त सधैँ उपस्थित चेतना हो, जसले अहिले यी शब्दहरू पढिरहेको छ। ॐ को अर्थ नै आत्माको अर्थ हो र आत्माको अर्थ नै वास्तविकताको अर्थ हो।

“म को हुँ” भन्ने प्रश्नको अन्तिम उत्तर यही नै हो—अनुभवहरूको साक्षी र ब्रह्माण्डको अनन्त वास्तविकता दुवै एउटै हुन्। त्यही आत्मा हो जो हिजो पनि थियो, आज पनि छ र भोलि पनि रहनेछ; जो न त कुनै शरीर जन्मिँदा जन्मिन्छ, न त कुनै शरीर मर्दा मर्छ। त्यही नै जान्नुपर्ने परम सत्य हो।

-ब्राम्टन, ओन्टारियो

सम्बन्धित खबर

टोरन्टोबाट न्युयोर्क पुगेर विश्वकपमा नेपाली झण्डा फहराएको त्यो क्षण

क्यानाडाका ती बोर्डिङ स्कुलहरू, नेपालका यी बोर्डिङ स्कुलहरू

क्यानाडामा अटिस्टिक छोरा हुर्काउँदै गरेको एक परिवारको सँघर्ष