आस्थाको मौन उज्यालो

जीवनका केही सत्यहरू शब्दले होइन समयले सिकाउँछन्। केही त घटना बनेर मात्र प्रकट हुन्छन्— शान्त, तर गहिरा। उत्तराको मौनताको उज्यालो जस्तै।

उत्तरा तिमसिना भट्टराईसँग मेरो विवाह भएको दशकौँ बितिसकेको थियो। अभावका दिन, आशाका दिन र जिम्मेवारीले थिचिएका अनगिन्ती क्षणहरू—सबै सँगै हिँड्यौँ। छोराछोरीको जन्मदेखि उनीहरूको भविष्यसम्मका चिन्ता सँगै बोक्यौँ। तर यति लामो सहयात्रापछि पनि उनको जीवनको एउटा गहिरो तह मैले पूर्ण रूपमा बुझ्न सकेको थिइनँ। त्यो थियो—उनको आस्था।

उत्तरा कहिल्यै धर्मको प्रदर्शन गर्ने मानिस थिइनन्। न उपदेश दिन्थिन्, न अरूलाई बदल्न खोज्थिन्। तर भौतिक जीवनभित्र एउटा अदृश्य अनुशासन थियो—व्रत, पूजा, मौनता र विश्वासको।

बिहान उज्यालो नफुट्दै उनको दिन सुरु हुन्थ्यो। स्नानपछि तुलसीको बोट अगाडि उभिएर जल चढाउने, दीप बाल्ने र केही क्षण मौन बस्ने; यो कुनै कर्मकाण्ड थिएन। यो त आफैँसँग गर्ने एउटा शान्त संवाद थियो।

मैले हजारौँ पटक उनीबाट एउटै प्रार्थना सुनेको छु—“हे प्रभु, सबैको कल्याण होस्।”

सुरुमा मलाई त्यो सामान्य धार्मिक वाक्य जस्तो लाग्थ्यो तर पछि बुझ्दै गएँ, त्यो उनको जीवनदर्शन रहेछ। त्यहाँ ‘म’ भाव कम थियो, ‘हामी’ धेरै थियो।

एकादशी, मलमास, स्वस्थानी—यी सबै उनका लागि केवल व्रत थिएनन्। ती आत्मसंयमका अभ्यास थिए।

“म शरीरलाई दुःख दिन व्रत बस्दिनँ,” उनी भन्थिन्, “मनलाई सम्झाउन बस्छु।”

“के सम्झाउन?” मैले सोध्दा उनी मुस्कुराउँथिन्—“जीवनमा सबै कुरा हाम्रो नियन्त्रणमा हुँदैन।”

त्यो उत्तर मैले धेरैपछि मात्र बुझेँ।

उनका लागि भोक शरीरको परीक्षा थियो, जागरण समयको चेतना थियो र प्रार्थना अहङ्कारलाई सानो बनाउने अभ्यास थियो।

स्वस्थानीका रातहरूमा उनी दीपको उज्यालोमा ग्रन्थ पढिरहेकी हुन्थिन्। घर सुतिसकेको हुन्थ्यो, तर उनी जागै हुन्थिन्।

“यो कथामा के छ जसले तिमीलाई यति तानेको?” मैले सोधेको थिएँ।

उनले भनिन्—“म देवी-देवता खोज्दिनँ। म मानिस खोज्छु—धैर्य भएका, आशा नछोडेका र अभावमा पनि विश्वास बचाइरहेका।”

सायद त्यसैले पुराना कथाहरू बाँच्छन्—किनभने ती देवताका होइन, मानिसका कथा हुन्।

समयसँगै उनको शरीर कमजोर हुँदै गयो। औषधिहरू थपिँदै गए। रोग र उमेरले साथ बदल्दै गए तर उनको अनुहारको शान्ति बदलिएन। कहिलेकाहीँ आँखा रसाउँथे तर उनी निराशामा बस्दिनथिन्। मानौँ उनीभित्र एउटा यस्तो स्थान थियो, जहाँ पुगेर फेरि आफूलाई सम्हाल्न सक्थिन्।

सायद त्यो स्थान उनकै आस्था थियो तर जीवनले आस्थालाई शान्त क्षणमा मात्र होइन, सङ्कटमा पनि जाँच्छ। एक दिन डाक्टरले भने—“तपाईंको मुटुका केही नसाहरू बन्द भएका छन्। बाइपास सर्जरी गर्नुपर्छ।” डाक्टरको अनुहार हेरेर मैले बुझेँ—यो सामान्य थिएन। व्याख्या थिएन। प्रतिशत थिएन। तर गम्भीर थियो। “देब्रे खुट्टाबाट नसा निकालेर छातीमा राखिन्छ।”

उत्तरा त्यहीँ थिइन्। तर उनको अनुहारमा न डर थियो, न आश्चर्य। केवल स्थिरता थियो। “अपरेसन कहिले?” उनले सोधिन्।

“भोलि”, डाक्टरले उत्तर दिए।

त्यो रात अस्पताल मौन थियो। झ्यालबाट छिरेको मधुरो बत्ती उनको अनुहारमा परेको थियो। हातमा एउटा सानो शाश्वत दीप थियो।

“यो किन बोकेकी?” मैले सोधेँ।

“आमाले दिनुभएको,” उनले भन्थिन्, “यो साथी हो।”

त्यो रात उनी झ्यालछेउमा बसिरहिन्—न झुकेकी, न थाकेकी।

भोलिपल्ट अपरेसन कक्षअगाडि भीड थियो। सबैको अनुहारमा डर थियो, तर उनकोमा थिएन।

एकजना आफन्तले भने—“डर लागेको त छैन नि?” डाक्टर आफैँ आएर भन्दै थिए, “उहाँलाई तनाव हुन दिनुहुँदैन। डराउनुभएको छैन है?” उत्तराले एउटै शब्द भनिन्, “छैन।”

त्यो ‘छैन’ कुनै साहसिक घोषणा थिएन। त्यो एउटा अभ्यास थियो—आत्मसंयमको।

जब उनलाई अपरेसन थिएटरतर्फ लगियो, उनले एक पटक मेरो हात समातिन् र भनिन्—“म बाहिर बस्छु।” त्यसपछि उनी बाहिर बसिन्—सात घण्टा।

खुट्टाबाट नसा निकालियो। छ वटा बाइपास भयो। पिसाबथैलीको अर्को शल्यक्रिया पनि भयो तर उनी एउटै कुर्सीमा बसिरहिन्—त्यही शाश्वत दीप हातमा बोकेर। कहिले पानी दिइन्थ्यो, कहिले खाना। उनी टाउको हल्लाउँथिन्—अहिले होइन। समय बगिरहेको थियो तर संयमताको शक्तिले उनी स्थिर थिइन्।

डाक्टरले पछि भने, “उहाँ डराउनु भएन जस्तो लाग्यो।” तर त्यो सत्यको सतह मात्र थियो। भित्र एउटा युद्ध थियो—डर र मौनताको। उनले डरलाई बोल्न दिइनन्। किनभने डर बोलेको भए, धैर्य मौन हुन्थ्यो।

जब म होसमा आएँ, उनी मेरो छेउमा थिइन्। “भयो?” मैले सोधेँ। “भयो,” उनले भनिन्।

“खुट्टा?” “खुट्टाको नसा अब छातीमा छ। तिमी पहिलेभन्दा बलियो छौ।” त्यसपछि मात्र मैले बुझेँ—उनकी मौनता केवल सहनशीलता थिएन। त्यो सुरक्षा थियो।

“डर लागेन?” मैले सोधेँ। “लाग्यो,” उनले भनिन्, “तर डरलाई बोल्न दिएको भए, तिमीलाई कसले बचाउँथ्यो?” त्यो वाक्यले सबै कुरा बदल्यो।

उनी कुनै मन्दिरभित्रको आस्थामा सीमित थिइनन्। उनको आस्था बस्न सक्ने क्षमतामा थियो। मौन रहन सक्ने साहसमा थियो र परिस्थितिलाई भागेर होइन, स्वीकारेर बाँच्न सक्ने शक्तिमा थियो।

आज पनि उनी बिहान तुलसीमा जल चढाउँछिन्। आज पनि एकादशी आउँदा शरीर होइन, मनलाई पवित्र राख्छिन्। आज पनि मलमासको रात दीप बालेर सबैको कल्याण माग्छिन्—“सबैको कल्याण होस्।”

म उनलाई हेर्दा अब धर्म देख्दिनँ। म देख्छु—एक यस्तो मानिस, जसले जीवनसँग लडिनन्, जीवनसँग संवाद गरिन्।

उत्तरा भट्टराईको कथा कुनै चमत्कारको कथा होइन। यो आस्थाको त्यो रूप हो जुन मन्दिरमा मात्र होइन, अस्पतालको प्लास्टिक कुर्सीमा पनि बलिरहन्छ।

त्यो उज्यालो अँध्यारो हटाउन आउँदैन।

त्यो त अँध्यारोभित्र पनि बाटो देखाउन आउँछ।

मेरो देब्रे खुट्टाको एउटा भाग अहिले पनि मेरो छातीभित्र छ। तर त्योभन्दा ठूलो कुरा उत्तराको मौनता मेरो हृदयभित्र छ। त्यो मौनता नै मेरो दोस्रो बाइपास हो। त्यो कहिल्यै बन्द हुँदैन।

(सत्य घटनामा आधारित)

सम्बन्धित खबर

लाहुरेनी सौन्दर्य, जुनु राना अनि लाहुरेनी सपना

क्यानाडामा पढ्दै गरेकी एक छोरीको उनकी आमालाई पत्र

जीवनको अर्थ