दिनहुँ बढ्दो आत्महत्या संकट—हामी कहाँ चुकिरहेका छौँ?

"आत्महत्या गर्ने अधिकांश मानिसहरू मर्न चाहँदैनन्; उनीहरू आफूले भोगिरहेको असह्य मानसिक पीडाबाट मुक्त हुन चाहन्छन्।"

यो वाक्य केवल एउटा भनाइ होइन, आत्महत्याको मनोविज्ञान बुझ्ने सबैभन्दा गहिरो सत्य हो। दुर्भाग्यवश, हाम्रो समाजले अझै पनि यो सत्यलाई पर्याप्त रूपमा आत्मसात् गर्न सकेको छैन। धेरैजसो अवस्थामा मानिसहरू जीवनप्रति होइन, आफूले सहन नसकेको मानसिक, भावनात्मक वा सामाजिक पीडाप्रति हार मानिरहेका हुन्छन्।

मानसिक स्वास्थ्य आज विश्वव्यापी जनस्वास्थ्य चुनौती बनेको छ। विज्ञान, प्रविधि र आर्थिक विकासले उल्लेखनीय फड्को मारे पनि मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या निरन्तर बढिरहेका छन्। विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार विश्वका प्रत्येक चार जनामध्ये एक जनाले आफ्नो जीवनकालमा कुनै न कुनै मानसिक वा स्नायुसम्बन्धी समस्या अनुभव गर्छन्। विश्वभर करिब ४५ करोडभन्दा बढी मानिस मानसिक स्वास्थ्य समस्याबाट प्रभावित छन्। मानसिक रोगहरू आज अशक्तता, कार्यक्षमता ह्रास र जीवनको गुणस्तरमा गिरावट ल्याउने प्रमुख कारणमध्ये पर्दछन्।

नेपाल पनि यस संकटबाट अछुतो छैन। पछिल्ला केही वर्षयता आत्महत्याका घटनामा निरन्तर वृद्धि भइरहेको छ। नेपाल प्रहरीको पछिल्लो तथ्यांकअनुसार गत वर्ष मात्र ६,८६६ जनाले आत्महत्या गरेका छन्। नेपाल स्वास्थ्य अनुसन्धान परिषद्का अनुसार नेपालमा हरेक दिन औसत १८ जनाभन्दा बढी मानिसले आत्महत्या गर्ने गरेका छन्।

यी केवल तथ्यांक होइनन्। यी १८ वटा परिवारका अधुरा सपना हुन्। यी १८ जना आमाबुबाका आँखाका आँसु हुन्। यी १८ जना बालबालिकाका हराएका अभिभावक हुन्। यी १८ वटा घरका कहिल्यै नसुक्ने पीडाका कथा हुन्।

नेपाल मात्र होइन, क्यानाडाको अवस्था पनि चिन्ताजनक

मानसिक स्वास्थ्यको चुनौती कुनै एउटा देशको मात्रै समस्या होइन। विकसित राष्ट्रहरू पनि यसबाट गम्भीर रूपमा प्रभावित छन्।

क्यानेडियन मेन्टल हेल्थ एसोसिएसनका अनुसार क्यानडामा:

• हरेक दिन औसत १२ जनाले आत्महत्या गर्छन्। 

• प्रत्येक वर्ष करिब ४,५०० जनाको आत्महत्याका कारण मृत्यु हुन्छ। 

• पुरुषहरूमा आत्महत्याको दर महिलाको तुलनामा करिब तीन गुणा बढी छ। 

• १५–३४ वर्ष उमेर समूहका युवायुवतीमा आत्महत्या मृत्युको दोस्रो प्रमुख कारण बनेको छ। 

यसले स्पष्ट देखाउँछ कि मानसिक स्वास्थ्यको संकट कुनै एक समाज, संस्कृति वा आर्थिक अवस्थासँग मात्र सीमित छैन। फरक–फरक कारणले संसारभरका मानिसहरू एउटै प्रकारको मौन पीडासँग संघर्ष गरिरहेका छन्।

तथ्यांकभन्दा ठूलो हुन्छ एउटा जीवन

समाचारमा आत्महत्याको एउटा घटना सानो शीर्षकका रूपमा प्रकाशित हुन सक्छ। केही घण्टापछि त्यो समाचार हराउँछ। तर त्यससँगै पीडित परिवारको संसार भने कहिल्यै पुरानै अवस्थामा फर्किँदैन।

एउटा बाबुले आफ्नो सन्तान गुमाउँछन्। एउटी आमाले आफ्नो जीवनको आधार गुमाउँछिन्। बालबालिकाले आफ्ना अभिभावक गुमाउँछन्। जीवनसाथीले आफ्नो सहयात्री गुमाउँछन्। साथीहरूले एउटा दौंतरी गुमाउँछन्। समुदायले एउटा सदस्य गुमाउँछ।

आत्महत्या एउटा व्यक्तिको मृत्यु मात्र होइन; यसले परिवार, आफन्त, साथीभाइ र सम्पूर्ण समुदायमा दीर्घकालीन मानसिक, सामाजिक र भावनात्मक असर पार्छ। अनुसन्धानले देखाउँछ कि आत्महत्याबाट प्रभावित प्रत्येक व्यक्तिको मृत्युले औसतमा धेरै मानिसहरूको जीवनमा गहिरो असर पुर्याउँछ।

आत्महत्या एउटै कारणले हुँदैन

मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञहरूको अनुभव र अनुसन्धानले देखाएको छ कि आत्महत्या प्रायः कुनै एउटै घटनाको परिणाम हुँदैन। धेरै जैविक, मनोवैज्ञानिक, सामाजिक र आर्थिक कारणहरू एकसाथ जोडिँदै जाँदा व्यक्ति गहिरो निराशामा पुग्न सक्छ।

यसका प्रमुख जोखिम कारकहरूमा समावेश छन्:

• उपचार नपाएको डिप्रेसन 

• चिन्ता (Anxiety) 

• घरेलु हिंसा तथा अन्तरंग सम्बन्धमा हुने हिंसा 

• आर्थिक संकट 

• बेरोजगारी 

• सम्बन्ध विच्छेद 

• पारिवारिक विवाद 

• दीर्घकालीन शारीरिक रोग 

• लागुऔषध वा मदिराको दुरुपयोग 

• सामाजिक एक्लोपन 

• भविष्यप्रतिको निराशा 

• बाल्यकालीन आघात 

• दुर्घटना, हिंसा वा प्राकृतिक प्रकोपजस्ता घटनापछि देखिने आघातजन्य मानसिक समस्या (पीटीएसडी) 

धेरै व्यक्तिहरू बाल्यकालमा भोगेका हिंसा, उपेक्षा, दुर्व्यवहार वा अन्य आघातका कारण जीवनभर मानसिक संघर्ष गरिरहेका हुन्छन्। समयमै उचित मनोपरामर्श र उपचार नपाउँदा कतिपयमा डिप्रेसन, पीटीएसडी, चिन्ता, आत्मसम्मानमा कमी, भावनात्मक अस्थिरता तथा लतको समस्या विकसित हुन सक्छ। केही व्यक्तिहरू असह्य मानसिक पीडाबाट अस्थायी राहत खोज्दै मदिरा वा लागुऔषधको सहारा लिन पुग्छन्। तर यसले समस्या समाधान गर्नुको सट्टा झन् जटिल बनाउँदै लैजान्छ र अन्ततः आत्महत्याको जोखिमसमेत बढाउन सक्छ।

आत्महत्याका सम्भावित कारणहरू: जैविक, मनोवैज्ञानिक र सामाजिक पक्ष

अनुसन्धानहरूले देखाएका छन् कि आत्महत्या प्रायः कुनै एउटै कारणले हुने घटना होइन। यो जैविक (Biological), मनोवैज्ञानिक (Psychological), सामाजिक (Social), शारीरिक (Physical) तथा मानसिक स्वास्थ्य (Mental Health) सम्बन्धी विभिन्न जोखिम कारकहरूको जटिल अन्तरक्रियाको परिणाम हुन सक्छ। मानसिक स्वास्थ्य क्षेत्रमा प्रचलित जैव–मनो–सामाजिक (Biopsychosocial) मोडेल अनुसार व्यक्तिको मानसिक अवस्था उसको आनुवंशिक बनावट, जीवनका अनुभव, पारिवारिक वातावरण, सामाजिक सम्बन्ध, शारीरिक स्वास्थ्य तथा आर्थिक–सांस्कृतिक अवस्थाले संयुक्त रूपमा प्रभावित गरिरहेका हुन्छन्।

अनुसन्धानले केही व्यक्तिहरूमा आत्महत्याप्रतिको संवेदनशीलतामा आनुवंशिक (Genetic) प्रभाव पनि हुन सक्ने संकेत गरेको छ। यसको अर्थ आत्महत्या कुनै एक "जिन"का कारण हुन्छ भन्ने होइन, तर केही व्यक्तिहरूमा मानसिक रोग वा आत्महत्याको जोखिमसँग सम्बन्धित आनुवंशिक संवेदनशीलता हुन सक्छ। अध्ययनहरूमा आत्महत्याको प्रयास गरेका वा आत्महत्या गरेका केही व्यक्तिहरूको परिवारमा पनि यस्तै घटनाको इतिहास भेटिएको देखिन्छ। यद्यपि, आनुवंशिक संवेदनशीलता मात्र आत्महत्याको कारण बन्दैन। वातावरण, जीवनका आघातपूर्ण अनुभव, उपचार नपाएका मानसिक स्वास्थ्य समस्या, सामाजिक समर्थनको अभाव तथा अन्य जोखिम कारकहरूले पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।

यही कारणले समयमै जोखिमको पहिचान गर्नु अत्यन्त आवश्यक हुन्छ। मानसिक सङ्कटमा रहेका व्यक्तिहरूले प्रायः आफ्नो बोल्ने शैली, भाषा, व्यवहार, भाव–भङ्गिमा, सामाजिक सम्बन्ध, दैनिक क्रियाकलाप तथा भावनात्मक अभिव्यक्तिमा परिवर्तन देखाउन सक्छन्। यदि परिवार, साथीभाइ, शिक्षक, सहकर्मी वा समुदायले यस्ता सूक्ष्म परिवर्तनहरूलाई संवेदनशीलतापूर्वक पहिचान गरी समयमै आवश्यक मनोपरामर्श, उपचार तथा सहयोग उपलब्ध गराउन सके, धेरै व्यक्तिहरूलाई सम्भावित आत्महत्याको जोखिमबाट जोगाउन सकिन्छ।सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, आत्महत्या रोकथाम सम्भव छ। त्यसका लागि व्यक्तिको पीडालाई बेवास्ता नगरी समयमै सुन्ने, बुझ्ने, आवश्यक पर्दा मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञसँग जोड्ने र सहानुभूतिपूर्ण साथ दिने संस्कृतिको विकास गर्नु आजको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता हो।

–मिराकल काउन्सिलिङ एन्ड थेरापी सर्भिसेसका सञ्चालक लेखकद्वय क्यानाडामा लाइसेन्स प्राप्त मानसिक स्वास्थ्य परामर्शदाता हुन्।

सम्बन्धित खबर

डिजिटल सभ्यताको मोडमा मानवता

दुवै हातमा लड्डु? दोहोरो नागरिकता बहस र नैतिक धरातल

नेपाल–क्यानाडा व्यापारिक सम्बन्ध : सम्भावनाको तुलनामा अझै सीमित व्यापार